Τι καινούργιο προστέθηκε στην ιστοσελίδα... | Χάρτης Ιστότοπου
Εκτύπωση Σελίδας Μείωση Γραμματοσειράς Αύξηση Γραμματοσειράς

ΓΛΩΣΣΑΡΙ ΠΑΤΕΡΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

της κας Ελένης Κονδύλη

 

ΓΛΩΣΣΑΡΙ ΓΙΑ ΟΣΟΥΣ ΕΠΙΘΥΜΟΥΝ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΟΥΝ ΠΑΤΕΡΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ[1]

Αββάς. Πατέρας. Λέξη συριακή που χρησιμοποιείτο τους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού και αργότερα, όταν αναπτύχθηκε ο ασκητισμός, με ιδιαίτερη εμπιστοσύνη και αγάπη, για να δηλώσει τον πνευματικό πατέρα. (Αντίστοιχος όρος για γυναίκες: «Αμμάς» ή «Αμμά», η μητέρα, η ηγουμένη ενός μοναστηριού).

Ακηδία. Πνευματική παράλυση, αδιαφορία για την προσευχή και για την τήρηση των ευαγγελικών εντολών.

΄Ακτιστο Φως. Η ενέργεια του Θεού, που μπορεί να γίνει αισθητή ως Φως. Το ονομάζουμε «άκτιστο» γιατί είναι θείο και άρα αδημιούργητο.

΄Ασκηση. Η προσπάθεια να εφαρμόσει κανείς τις εντολές του Χριστού, να προοδεύσει πνευματικά και να ανεβεί τα τρία σκαλοπάτια της πνευματικής ζωής: την κάθαρση της καρδιάς, τον φωτισμό του νου και τη θέωση. Ονομάζεται «άσκηση» και η μέθοδος που χρησιμοποιείται για τον σκοπό αυτό, π.χ. προσευχή, κόποι, νηστεία κ.λπ.

Γέροντας. Ο πνευματικός πατέρας και οδηγός. Ο κληρικός ή μοναχός ο οποίος ασκείται με τη Χάρη του Θεού, και βοηθά τους ανθρώπους να προοδεύσουν πνευματικά και να ενωθούν με τον Θεό, δηλαδή να περάσουν από την κάθαρση στον φωτισμό και τη θέωση. Αντίστοιχοι όροι «στάρετς» στην ορθόδοξη Ρωσία και «αββάς» τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες.

Διάκριση. Το χάρισμα από τον Θεό, με το οποίο ξεχωρίζει ο πνευματικός πατέρας την ενέργεια του Θεού από εκείνη του διαβόλου. Διακρίνει επίσης με αυτήν, στην ψυχή του ανθρώπου, τα πνευματικά βιώματα από τις συναισθηματικές καταστάσεις και τις δαιμονικές επιρροές.

Ερημίτης. Αναχωρητής που μονάζει σε ερημικές περιοχές.

Ευχή. Η προσευχή. Στα έργα των νηπτικών πατέρων χρησιμοποιείται για να δηλώσει την προσευχή του Ιησού, δηλαδή το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Λέγεται αλλιώς και «νοερά» ή «καρδιακή» προσευχή. Ανάμεσα στους Έλληνες πνευματικούς συγγραφείς, πρώτος ο ΄Αγιος Διάδοχος επίσκοπος Φωτικής (5ος αιώνας) και στη συνέχεια ο ΄Αγιος Ιωάννης του όρους Σινά (6ος - 7ος αιώνας) συνέστησαν τη συνεχή προφορική επανάληψη ή ενθύμηση του ονόματος «Ιησούς». Η Επίκληση του Ονόματος αποκρυσταλλώθηκε τελικά στη μικρή πρόταση που αναφέραμε παραπάνω.

Ησυχία. Είναι η ειρήνη της καρδιάς εκείνης που, ελευθερωμένη από λογισμούς και πάθη, κατευθύνεται προς την ένωσή της με το Θεό, τη θέωση. Η ησυχία του σώματος είναι βοηθητική στην ησυχία της καρδιάς.

Θεολογία. Η γνώση του Θεού. Δεν είναι διανοητική αλλά πνευματική, καρπός εμπειρίας που προέρχεται από την προσωπική γνωριμία του ανθρώπου με τον Θεό.

Θεωρία. Η θέα του ακτίστου Φωτός του Θεού, καθώς ο άνθρωπος ενώνεται μαζί Του. Η νοερά προσευχή είναι το πρώτο στάδιο της θεωρίας. Σπέρματα του θεωρητικού τρόπου υπάρχουν σε όλους μας, όταν ζούμε βρίσκοντας την αγάπη του Θεού στα πάντα – τα πρόσωπα, τη φύση, τα πράγματα, τις στιγμές μας, όταν όλα για μας γίνονται προσευχή και συνομιλία με το Θεό. Τότε έχουμε ήδη μπει στο δρόμο της θεωρίας[2].

Θέωση. Η ένωση με τη θεοποιό Χάρη του Θεού. Συνδέεται με τη θέα του ακτίστου Φωτός.

Καρδιά. Υποδηλώνει όχι μόνο το φυσικό μας όργανο, τις συγκινήσεις και τα αισθήματά μας, αλλά το κέντρο του πνευματικού μας κόσμου, τον βαθύτερο εαυτό μας, τον χώρο μέσα στον οποίο αποκαλύπτεται ο ίδιος ο Θεός.

Κελί. Κατοικία μοναχού.

Κελιώτης. Μοναχός που ζει σε κελί.

Κρίση. «Όποτε συνειδητά ή ασυνείδητα διαλέγουμε το καλό, ήδη εισερχόμαστε προκαταβολικά στην αιώνια ζωή. Όποτε διαλέγουμε το κακό παίρνουμε μια πρόγευση από την κόλαση. Η Τελική Κρίση κατανοείται καλύτερα ως η στιγμή της αλήθειας, οπότε το καθετί έρχεται στο φως, όταν όλες οι πράξεις της εκλογής μας αποκαλύπτονται με όλες τους τις συνέπειες, όταν αντιλαμβανόμαστε με απόλυτη διαύγεια ποιοι είμαστε και ποιο υπήρξε το βαθύ νόημα και ο σκοπός της ζωής μας. Κι έτσι, σύμφωνα με αυτή την τελική διευκρίνιση, θα εισέλθουμε – με την ψυχή και το σώμα ξαναενωμένα – στον ουρανό ή στην κόλαση, στην αιώνια ζωή ή στον αιώνιο θάνατο». Κάλλιστος Ware[3].

Λαύρα. Εγκατάσταση με καλύβες ή κελιά όπου ζούσαν μοναχοί πριν τη δημιουργία των κοινοβίων.

Λογισμοί. Σκέψεις οι οποίες συνδέονται με εικόνες και ερεθίσματα που προέρχονται από τις αισθήσεις και τη φαντασία. Από τον λογισμό μπορεί να προκληθεί η αμαρτία, αν αυτός εξελιχθεί σε επιθυμία, πράξη και πάθος.

Μετάνοια. Σημαίνει αλλαγή του νου: όχι απλώς λύπη για το παρελθόν, αλλά μια θεμελιώδη μεταμόρφωση της όρασής μας, μια μεγάλη κατανόηση, ένα νέο τρόπο για να βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον Θεό[4]. Δεν είναι αίσθημα ενοχής, αλλά ενεργός και θετική στάση και κίνηση προς τη σωστή κατεύθυνση[5].

Μνήμη θανάτου. Η μνήμη της θνητότητάς μας, που μπορεί να μας οδηγήσει στη μετάνοια. Δεν πρόκειται για μια καταδίκη που κρέμεται πάνω μας. Όπως στο προσκέφαλο ενός ανθρώπου που φεύγει από τη ζωή κάθε μας κίνηση αποκτά νόημα, γιατί είναι μια έκφραση ή μια άρνηση της αγάπης μας γι᾿ αυτόν, έτσι και με τη μνήμη του δικού μας θανάτου, κάθε στιγμή αποδεικνύεται πραγματικά πολύτιμη, για να ολοκληρώσουμε τον προορισμό μας και να ενωθούμε με την αγάπη του Θεού[6].

Μνήμη Θεού. Είναι η αδιάλειπτη ενθύμηση του ονόματος του Θεού, που επιτυγχάνεται με τη νοερά προσευχή. Είναι επίσης το να κρατάμε, σε κάθε μας εκδήλωση, ανοιχτή την πόρτα στην παρουσία του Θεού και να καλλιεργούμε μέσα μας την ετοιμότητα να κάνουμε κάθε στιγμή το θέλημά Του.

Νήψη. Είναι η πνευματική εγρήγορση, η διαρκής προσοχή ώστε η καρδιά μας να είναι χώρος συνάντησης με το Θεό κάθε στιγμή / (επίθετο: νηπτικός).

Νους. Χρησιμοποιείται με πολλές σημασίες στην πατερική διδασκαλία. ΄Αλλοτε σημαίνει την ψυχή, άλλοτε την καρδιά, άλλοτε μια ενέργεια της ψυχής. Κυρίως όμως είναι ο «οφθαλμός» της ψυχής μας, το καθαρότατο μέρος της, η προσοχή της, και δεν ταυτίζεται με τη λογική.

Πάθος. Πράξη που υποτάσσεται σε άλογη επιθυμία και που, με την επανάληψη, αποκτά δύναμη και εξουσία πάνω στον άνθρωπο. Πάθη είναι, για παράδειγμα, η λαιμαργία, η ανεξέλεγκτη σεξουαλική επιθυμία, η φιλαργυρία, ο θυμός, η λύπη που οδηγεί στην απελπισία, η επίδειξη, η υπερηφάνεια. Τα πάθη μπορούν να εξαγνιστούν και να χρησιμοποιηθούν θετικά, π.χ. η σεξουαλική ορμή να γίνει αγνός έρωτας που δένει μια συζυγική σχέση, ο θυμός να γίνει ανδρεία για την αντιμετώπιση μιας δυσκολίας κ.λπ. Η θεραπεία των παθών είναι δυνατή μέσα στην Εκκλησία με εξομολόγηση, παιδαγωγία, προσευχή, μυστηριακή ζωή.

Σαλός. Αναχωρητής που, από ταπεινοφροσύνη, για να μην τον επαινούν για τα μεγάλα πνευματικά χαρίσματα που κατακτούσε με την αυστηρή ασκητική ζωή, παρίστανε τον τρελό.

Σκήτη. Οικισμός μοναχών που αποτελείται από «καλύβες», δηλαδή από κατοικίες μοναχών.

Σπηλαιώτης. Ασκητής που κατοικούσε σε σπηλιά.

Στυλίτης. Ασκητής, της βυζαντινής κυρίως εποχής, που διάλεγε τον ακραίο τύπο άσκησης να παραμένει στην κορυφή στύλου.

Υποτακτικός. Ο μοναχός που υπακούει σε κάποιο Γέροντα με σκοπό να προοδεύσει πνευματικά στο δρόμο για τη θέωση.

Χαμευνία. ΄Ασκηση του μοναχού με την οποία στερείται την πολυτέλεια του κρεβατιού, ενώ μένει πάντα σε εγρήγορση και προσευχή. «Ησυχαστής αληθινός», λέει ο ΄Αγιος Ιωάννης της Κλίμακος, «είναι εκείνος που, όταν κοιμάται το σώμα του, αγρυπνεί προς το Θεό η καρδιά του».

 


 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1]. Το Γλωσσάρι αυτό στηρίχθηκε, με επιλογές και συμπληρώσεις για τους νέους, στο αντίστοιχο του Μητροπολίτου Ιεροθέου Βλάχου που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Μικρά είσοδος στην ορθόδοξη πνευματικότητα», στις εκδόσεις της Αποστολικής Διακονίας, Αθήνα 1998β, σ. 149 – 158.

[2]. Βλ. και Καλλίστου Ware Επισκόπου Διοκλείας, «Ο ορθόδοξος δρόμος», Επτάλοφος, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, Αθήνα 1984 β΄ ειδική έκδοση, σ. 135-139.

[3]. Ό.π., σ. 154.

[4]. Καλλίστου Ware Επισκόπου Διοκλείας, «Η εντός ημών βασιλεία», Ακρίτας Αθήνα 2000, σ. 96.

[5]. Βλ. και Αρχιεπισκόπου Anthony Bloom, «Ζωντανή προσευχή», εκδ. Ετοιμασία Ι. Μ. Τιμίου Προδρόμου, Καρέας 1996, σ. 82-86.

[6]. Βλ. και Anthony Bloom Μητροπολίτου Σουρόζ, «Ο θάνατος ως κέρδος», Εν πλω, Αθήνα 2005. Ειδικότερα «Μνήμη θανάτου», σ. 15-41.

 


 

(Πηγή: «Μικρή Φιλοκαλία της καρδιάς» της Ελένης Κονδύλη, Ακρίτας, 2006)

 


 

Εκτύπωση Σελίδας Μείωση Γραμματοσειράς Αύξηση Γραμματοσειράς
Ἐπιστροφή στήν ἀρχή τῆς σελίδας