Τι καινούργιο προστέθηκε στην ιστοσελίδα... | Χάρτης Ιστότοπου
Εκτύπωση Σελίδας Μείωση Γραμματοσειράς Αύξηση Γραμματοσειράς

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΕΣ - Β΄ ΜΕΡΟΣ

της κας Ελένης Ανδρουλάκη

 

Α´ ΜΕΡΟΣ

 


 

1. Σκιαγράφηση της τρέχουσας πραγματικότητας

Η εξάπλωση της ψυχολογίας στις δυτικές κοινωνίες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οδήγησε σταδιακά στη δημιουργία μιας «νέας ψυχολογοποιημένης κοινωνίας» όπου οι παραδοσιακές αξίες που έθεταν ως κέντρο το Θεό και το συνάνθρωπο αντικαταστάθηκαν από τις ποικίλες φιλοσοφίες ανάπτυξης του «Εαυτού» και τα πολυάριθμα σεμινάρια, εργαστήρια και προγράμματα ατομικής ευδαιμονίας και «αυτοβελτίωσης». Ο ψυχαναλυτής Otto Rank είχε δηλώσει ότι η δημιουργικότητα και ο μυστικισμός θα αποτελέσουν τη βάση του «νέου ψυχολογικού ατόμου» μέσω του οποίου θα έλθει ο «νέος πολιτισμός»[1]. Πράγματι, τον 20ό αιώνα, παράλληλα με «το κίνημα της αυτοβοήθειας», έκανε την εμφάνισή του και ένα πλήθος ασυνήθιστων μεθόδων και τεχνικών που απευθύνονται πλέον όχι μόνον στους ασθενείς, αλλά σε όλους τους ανθρώπους, αφού ο στόχος της ψυχοθεραπείας έγινε πια διττός: «θεραπεία και προσωπική ανάπτυξη». Σιγά-σιγά, αυτές οι «νέες θεραπείες» πολλαπλασιάστηκαν. Συχνά βασίζονται στο μυστικισμό, στη διάσταση του ιερού και της υπερβατικότητας[2], στην «ενέργεια της ζωής», στο βιταλισμό[3].

Είναι αξιοσημείωτο ότι πολλές αποκρυφιστικές και ανατολικο-θρησκευτικές πρακτικές βαπτίστηκαν «ψυχοθεραπείες» και ως τέτοιες συστήνονται σήμερα. Πολλοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ψυχολόγοι, ψυχοθεραπευτές, ψυχίατροι «προσφέρουν ψυχολογική, συναισθηματική, πνευματική, επαγγελματική, οικονομική συμβουλευτική και θεραπεία... Αυτή η κατηγορία [των ψυχο-ειδικών προσφέρει τα πάντα και] χωράει τα πάντα. Περιλαμβάνει [μεταξύ άλλων] πιστοποιημένους υπνοθεραπευτές· εκπαιδευτές προσωπικής ανάπτυξης και συντονιστές σεμιναρίων (seminar leaders)· διαφόρων ειδών προσωπικούς καθοδηγητές (personal “coaches”)· πνευματικούς συμβούλους, μάντεις, πνευματιστές, ανθρώπους που επικοινωνούν με αγγέλους και πνεύματα· σαμανιστές-συμβούλους· θεραπευτές μέσω μασάζ, σωματοθεραπευτές και θεραπευτές μέσω αναπνοής»[4]. Από τη μια, ανθούν σήμερα οι διάφορες ερασιτεχνικές και επικίνδυνες ψυχοθεραπείες και από την άλλη, «δεν υπάρχει επίσημο καθεστώς για τον ψυχοθεραπευτή»[5], όπως υπάρχει π.χ. για το γιατρό. Έτσι, μαζί με το θεραπευτή του σώματος διεκδικούν μία θέση στο χώρο της υγείας και οι λεγόμενοι «θεραπευτές της ψυχής», οι οποίοι πολλάκις ασκούν πρακτικές «χωρίς επιστημονική βάση, [πρακτικές που] στηρίζονται σε μαγικές, ανθρωποσοφικές και εσωτεριστικές πεποιθήσεις και αλχημείες»[6]. Τα τελευταία χρόνια προστίθεται συχνά στην ψυχοθεραπευτική πρακτική και η επίδραση από την ΄Απω Ανατολή, με τη μορφή μεθόδων βασισμένων στο βουδισμό, το ζεν και τη γιόγκα[7]. «Ο οποιοσδήποτε μπορεί να αυτοσχεδιάσει παριστάνοντας τον ψυχοθεραπευτή... [Βεβαίως] το δεοντολογικό ζήτημα τίθεται οξύτατο. [Επίσης, εκτός από τις αυτονόητες βλάβες στους ασθενείς/πελάτες] ο μεγάλος αριθμός απατεώνων μπορεί να συμβάλει στην παραπληροφόρηση της κοινής γνώμης»[8].

Στα εργαλεία «θεραπείας» που χρησιμοποιούνται –ακόμα και από κάποιους ψυχιάτρους- περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων: «I Ching, εννεάγραμμα, ρούνοι, αστρολογία, υπνωτική αναδρομή, εξωσωματικές εμπειρίες, χειρομαντεία κ.ά.»[9]. Από άγνοια, αφέλεια, εγωισμό ή υπερβολική εμπιστοσύνη στον «ειδικό», οι άνθρωποι χειραγωγούνται με ευκολία από τους διάφορους «ψυχοθεραπευτές», οι οποίοι «προσφέρουν πνευματιστικές δυνάμεις, αγγέλους που θα έλθουν από το υπερπέραν, πολεμιστές για να περπατούν αόρατα δίπλα σου, εσωτερικά παιδιά για να κρατήσεις, αύρες για να διορθώσεις και άλλα πολλά... Μπορεί να σου ζητηθεί να πάρεις μεγάλες δόσεις από βιταμίνες ή να πιεις άσχημης γεύσης φίλτρα από φυτά, φύκια, βότανα, λουλούδια ή να παραμείνεις σε μια θεραπευτική αγωγή μέσω κάποιας αλλόκοτης δίαιτας, ή να τρίβεσαι με έλαια που μυρίζουν παράξενα. Γίνε άβαταρ[10]. Γίνε σαμάνος. Γίνε θεότητα. Γίνε το σώμα σου. Γίνε το μυαλό σου. Γίνε ο εαυτός σου. Χάσε τον εαυτό σου. Πήγαινε ένα πνευματικό ταξίδι. Ξεκλείδωσε την ψυχολογία του παρελθόντος και του μέλλοντός σου... Δοκίμασε τη φυσική θεραπευτική»[11]. Αυτές είναι οι κυρίαρχες προσταγές από μεμονωμένους «ψυχοθεραπευτές», αλλά και από πολλές ομάδες και σχολές.

«Ορισμένες σχολές έχουν περίεργα ονόματα, χωρίς σαφή σχέση με αυτό που στην πραγματικότητα πρεσβεύουν, αλλά πιστά στον πατέρα-θεμελιωτή της μεθόδου. Για το λόγο αυτό δίνουν την εντύπωση εσωτερικών αιρέσεων υπό την αρχηγία ενός γκουρού. Περιθωριακοί άνθρωποι, εχθρικοί απέναντι στους καθιερωμένους θεσμούς, βρήκαν ανταπόκριση και δημιούργησαν τα δικά τους ιδρύματα... [Δυστυχώς] το γεγονός ότι είναι κανείς γιατρός, ακόμη και ψυχίατρος δεν αποτελεί επαρκή εγγύηση»[12] για οτιδήποτε. Η οικονομική εκμετάλλευση συνυπάρχει με παράλογες ή και ταπεινωτικές πρακτικές και τελετουργίες, με συναισθηματική ή και σεξουαλική κακοποίηση των ασθενών/πελατών από τους ψυχοθεραπευτές τους[13]. Οι ψυχοθεραπευτικές παρεκκλίσεις ταλανίζουν τα τελευταία χρόνια εκατομμύρια ανθρώπους.

«Η σχέση μεταξύ θεραπευτή και ασθενούς/πελάτη παίρνει συχνά προεκτάσεις καταστροφικής λατρείας, με το θεραπευτή να ελέγχει όλο και περισσότερο την καθημερινή ζωή του πελάτη, αλλά και την κοσμοθεωρία του. Αποτέλεσμα αυτής της κατάχρησης της εξουσίας και της διαστροφής είναι η δημιουργία ψυχοθεραπευτικών σεκτών. Ασυνείδητοι επαγγελματίες αυτοδιορίζονται στο ρόλο του ανώτερου οδηγού και ηγέτη· οι πελάτες και μερικές φορές και οι εκπαιδευόμενοι [ψυχοθεραπευτές] ωθούνται να παραδώσουν τη διαδικασία λήψης των δικών τους αποφάσεων στο θεραπευτή. Χαρακτηριστικές τεχνικές σεκτών χρησιμοποιούνται για να επιφέρουν αλλαγή στη συμπεριφορά, όχι για βελτίωση του πελάτη, αλλά προς όφελος του θεραπευτή»[14]. Οι εναλλακτικές ψυχοθεραπείες. Οι τρελές θεραπείες. Οι επικίνδυνες θεραπείες.

 

2. Μακριά από τη λογική και την επιστήμη

Ζούμε σε μια εποχή που έχει χαρακτηρισθεί ως η «εποχή της ψυχοθεραπείας». Η εκρηκτική άνοδος της ψυχοθεραπείας έρχεται ως αποτέλεσμα διαφόρων αιτίων και κυρίως της μυθοπλασίας που καλλιεργείται συστηματικά - πρόκειται για τους μύθους περί ψυχοθεραπείας που αναλύσαμε και καταρρίψαμε στο Α΄ μέρος. Εξειδικευμένοι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η «ψυχοθεραπευτική ιδεολογία έχει υποσκελίσει τα θρησκευτικά ή πολιτικά συστήματα πεποιθήσεων, παράγοντας διαρκή αισθήματα κατωτερότητας. Με τον υπαινιγμό ότι οι άνθρωποι δεν είναι “καλά” και ότι χρειάζονται ψυχοθεραπευτική βοήθεια με κάθε πλευρά της ζωής τους, η ψυχοθεραπευτική ιδεολογία καλλιεργεί... μια συνεχή ανάγκη για ψυχοθεραπεία»[15].

Από την άλλη, οι καταναλωτές υπηρεσιών ψυχικής υγείας βρίσκονται πραγματικά στο σκοτάδι όταν πηγαίνουν να συναντήσουν έναν ψυχοθεραπευτή. Όταν πας στον ορθοπεδικό, στον οδοντίατρο κ.λπ. γνωρίζεις τι να περιμένεις[16]. Ο ασθενής/πελάτης που προσφεύγει στον ψυχοθεραπευτή χαρακτηρίζεται συχνά από άγνοια, αφέλεια, ευπιστία, δέος προς τον «ειδικό» και σχεδόν πάντα είναι ευάλωτος. Και γίνεται πιο ευάλωτος όταν έχει αποδεχθεί την ψυχοθεραπευτική ιδεολογία ότι οι άνθρωποι χρειάζεται να αλλάξουν ή να «αυτοεκπληρωθούν»[17]. Όταν έχει χειραγωγηθεί να πιστέψει στους ψυχοθεραπευτικούς μύθους, ο άνθρωπος κινδυνεύει ποικιλοτρόπως, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Να τονιστεί ότι «η ψυχοθεραπεία δεν είναι ένα σετ ουδέτερων “τεχνικών” που μπορούν να εφαρμοστούν “με επιστημονικό τρόπο”, οπουδήποτε, με επωφελή αποτελέσματα. Μια πληθώρα από επιλογές [συχνά ακραίες και επικίνδυνες] αναμένουν οποιονδήποτε αναζητά την προσωπική αλλαγή για θεραπευτικούς λόγους ή για λόγους “αυτοεκπλήρωσης”»[18]. Η ψυχολογία δεν βασίζεται σε αντικειμενικές σταθερές, αλλά σε ένα «σύστημα υποκειμενικών προκαταλήψεων»[19].

Είναι αξιοσημείωτα τα λόγια του διακεκριμένου ψυχιάτρου Fuller Torrey: «Οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται από τους δυτικούς ψυχιάτρους είναι, με λίγες εξαιρέσεις, ακριβώς στο ίδιο επιστημονικό επίπεδο με τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται από τους γιατρούς μάγους... Οι μοναδικές εξαιρέσεις είναι κάποιες σωματικές θεραπείες, συγκεκριμένα οι φαρμακοθεραπείες και οι ηλεκτροθεραπείες, οι οποίες έχει αποδειχθεί σε αξιόπιστες μελέτες ότι είναι αποτελεσματικές στο να επιφέρουν ψυχιατρική αλλαγή»[20]. Η κορυφαία ψυχολόγος και καθηγήτρια στο Berkley, Dr Margaret Thaler Singer, έγραφε: «Τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει στην κοινωνία μας μία τάση απομάκρυνσης από την επιστήμη και τη λογική σκέψη και στροφής στο μαγικό τρόπο σκέψης»[21]. Αυτό είναι το αποτέλεσμα των τάσεων που εμφανίστηκαν τη δεκαετία του 1960 και οδήγησαν στη δημιουργία διαφόρων ρευμάτων που έγιναν γνωστά ως «η Νέα Εποχή»[22]. Παράλληλα, παρουσιάστηκε τότε και ένα άλλο Νεο-εποχίτικο «σύνδρομο», το ενδιαφέρον για «αυτοβελτίωση» και «αυτογνωσία», το οποίο βρίσκεται στον πυρήνα πολλών ανατολικών συστημάτων και παραθρησκευτικών ομάδων. Το κίνημα της «Νέας Εποχής» χαρακτηρίζεται από την πίστη σε ένα ολιστικό σύμπαν και την πίστη στις δήθεν απεριόριστες δυνάμεις του ανθρώπου, καθώς και από την υιοθέτηση ανατολικοθρησκευτικών δοξασιών και αποκρυφιστικών πρακτικών. Στα πλαίσια αυτά γεννήθηκαν και οι νέες ψυχοθεραπείες, οι εναλλακτικές ψυχοθεραπείες, ή «ολιστικές ψυχοθεραπείες». Ο αριθμός τους ολοένα και αυξάνει και μαζί και οι άνθρωποι που τις επιλέγουν ή αναγκάζονται να τις υποστούν: ψυχιατρικά ασθενείς, άνθρωποι ταλαιπωρημένοι από τα πάθη τους, άνθρωποι που αναζητούν καθοδήγηση, παιδιά φορτωμένα βάρη ασήκωτα από το περιβάλλον τους, μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες, ψυχικά υγιείς άνθρωποι στο όνομα της δήθεν πρόληψης ή της υποτιθέμενης προσωπικής ανάπτυξης.

 

3. Κλειδιά αναγνώρισης των εναλλακτικών ψυχοθεραπειών

Οι νέες ψυχοθεραπείες έχουν ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:

1. Έχουν ως βάση ή εμπλέκουν φιλοσοφικές αντιλήψεις, μεταφυσικές υποθέσεις, πνευματικότητα, θρησκευτικές πρακτικές, ψευδοεπιστήμη. Έχουν αμφιλεγόμενη ή ανύπαρκτη επιστημονική ταυτότητα.

2. Βασίζονται σε μια «ολιστική θεώρηση» του ανθρώπου, του κόσμου και της ψυχικής διαταραχής. Ισχυρίζονται ότι με τις τεχνικές τους προσεγγίζουν «ολόκληρο τον άνθρωπο, ως σώμα, νου και ψυχή». Σύμφωνα με την «ολιστική θεώρηση», όλα σχετίζονται με όλα, όλα είναι ένα και όλα κινούνται σε μια κυκλική πορεία· ο Θεός λογίζεται ως μία παγκόσμια δύναμη ή ενέργεια που ταυτίζεται με το σύμπαν· «ο Θεός, το Σύμπαν και ο άνθρωπος είναι ένα». Οι εναλλακτικές ψυχοθεραπείες προσπαθούν να ενεργοποιήσουν τις δήθεν κρυμμένες δυνάμεις του όλου ανθρώπου, με στόχο την αυτοθεραπεία.

3. Αρνούνται την ύπαρξη σωματικού/νευρολογικού προβλήματος. Δεν δέχονται ότι μια ψυχική πάθηση μπορεί να έχει βιολογικό υπόστρωμα, να οφείλεται σε βλάβες του εγκεφάλου ή να έχει βιοχημικά αίτια[23].

4. Θεωρούν ότι η ανακάλυψη της αιτίας ταυτίζεται με τη θεραπεία. «Ψάξε την ψυχή σου, το παρελθόν σου για να βρεις την αιτία του προβλήματος και αμέσως θα θεραπευτείς». Να επισημανθεί ότι η αιτία ορίζεται με βάση τη φιλοσοφική κατεύθυνση του εκάστοτε θεραπευτή. «Με το να υποδύεσαι, να ξαναϋποδύεσαι, να αισθάνεσαι και να εκφράζεις τα συναισθήματά σου με θεατρινίστικο τρόπο όλα ξαφνικά θα ξεκαθαρίσουν και θα βελτιωθούν»[24].

5. Δεν θεωρούν κανέναν ασθενή/πελάτη υπεύθυνο ή με ελαττώματα στο χαρακτήρα του. Πιστεύουν ότι η αιτία του προβλήματος είναι πάντα εξωγενής. «Ψάξε να βρεις αυτόν ή αυτό που φταίει». Η απόδοση ευθύνης θα οδηγήσει -υποτίθεται- στη λύση του προβλήματος. Συχνά ο θεραπευτής στρέφει τον ασθενή εναντίον της οικογένειάς του. Ένα ή περισσότερα μέλη της οικογένειας λογίζονται υπεύθυνα για τα προβλήματα που έχει ο πελάτης. «Ο ασθενής καταδιώκεται, ο θεραπευτής είναι ο σωτήρας του»[25].

6. Ο ψυχοθεραπευτής μεταγγίζει τα δικά του προβλήματα στη θεραπεία ή μεταδίδει τις δικές του πεποιθήσεις, ψυχολογικές, φιλοσοφικές ή θρησκευτικές. «Αντί να θεραπεύουν, αυτοί οι “τρελοί” θεραπευτές κατηχούν τους ασθενείς στη δική τους κοσμοθεωρία»[26]. Σε κάποιες περιπτώσεις εμφυτεύουν και ιδέες στο μυαλό του ασθενούς.

7. Ο ψυχοθεραπευτής διδάσκει στον πελάτη μια μυθολογία περί ανθρώπινης συμπεριφοράς ή ψυχικής πάθησης, όπως ότι οι άνθρωποι έχουν περασμένες ζωές, ότι ο ασθενής είναι θύμα απαγωγής εξωγήινων, ότι με την ύπνωση θα ανακληθούν μνήμες για οτιδήποτε του συνέβη ποτέ, ότι το να ξαναζήσει το τραύμα της γέννησης θα τον απελευθερώσει από όλα τα ενοχλητικά συμπτώματα που έχει κ.ά.

8. Υπάρχει μία ερμηνεία για τα πάντα, την οποία χειραγωγείται να αποδεχθεί ο ασθενής για όλες τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, π.χ. για όλα δήθεν φταίει το τραύμα την ώρα της γέννησης, η υποτιθέμενη κακοποίησή του στην παιδική ηλικία, η πολλαπλή προσωπικότητα[27] κ.ά.

9. Ο ασθενής διδάσκεται και ενθαρρύνεται να χρησιμοποιεί την ειδική φρασεολογία που χρησιμοποιεί ο θεραπευτής ως μέρος της μυθολογίας του ή της αγαπημένης του θεωρίας. Αυτό ενισχύει το μύθο. Για παράδειγμα: ο πελάτης πρέπει να μάθει πώς να πέφτει σε έκσταση και να δημιουργεί μία περασμένη ζωή, πώς να εντοπίζει και να αγκαλιάζει το «εσωτερικό του παιδί», πώς να «βιώνει», πώς να βλέπει τον εαυτό του και τους άλλους «ολιστικά» κ.λπ. Πρέπει να μάθει εκφράσεις όπως: «κάνω αντίσταση», «κάνω άρνηση», «προήλθα από δυσλειτουργική οικογένεια» κ.ά.[28].

10. Χρησιμοποιούνται εσφαλμένες λίστες για να τσεκάρουν οι ασθενείς τα πιθανά συμπτώματά τους. Αν ο ασθενής τσεκάρει αρκετά από τα σημεία στη λίστα, ο θεραπευτής του εξηγεί ότι πάσχει από τη Χ ασθένεια που αποδίδεται στον Ψ παράγοντα. Οι λίστες είναι γεμάτες με γενικές δηλώσεις με τις οποίες οι περισσότεροι άνθρωποι θα συμφωνούσαν -π.χ. με φράσεις όπως «Δεν μου αρέσει να μιλώ μπροστά σε μεγάλο ακροατήριο», «Δεν μου αρέσει να πηγαίνω στον οδοντίατρο», «Συχνά αισθάνομαι κουρασμένος», κ.ο.κ. Μόνο επιστημονική διάγνωση δεν γίνεται έτσι, αλλά οι πελάτες καθοδηγούνται να δεχτούν αυτού του τύπου τις ψευδείς διαγνώσεις[29]. Μάλιστα, αν δεν συμφωνήσουν με την ερμηνεία του θεραπευτή, τότε τους λένε ότι «κάνουν άρνηση»[30].

11. Χρησιμοποιούνται ασυνήθιστες, γελοίες, ταπεινωτικές ή εξωφρενικές πρακτικές: π.χ. ζητείται από τον ασθενή να φορέσει πάνες και να πίνει από μπιμπερό, να βυζαίνει το μαστό της θεραπεύτριας, να ουρλιάζει, να γδύνεται μπροστά στο θεραπευτή ή μπροστά στα άλλα μέλη της ομάδας, να ανακαλύψει «προηγούμενες ζωές του» αφήνοντας το θεραπευτή να τον υπνωτίσει, να περπατά με τα τέσσερα παριστάνοντας την αγελάδα, να γελά ή να κλαίει επί ώρες, να ακούει να τον βρίζουν[31] και πολλά άλλα εντελώς απαράδεκτα.

12. Σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται αποκρυφιστικές πρακτικές και τελετουργικά, επικλήσεις, επικοινωνίες με δαιμονικά πνεύματα, που έχουν ως αποτέλεσμα ο άνθρωπος να υπόκειται κατά την ψυχοθεραπεία σε δαιμονικές επιδράσεις.

13. Συχνά οι μέθοδοι αυτές διατείνονται ότι μπορούν να θεραπεύσουν ένα ευρύ φάσμα ψυχικών ή μερικές φορές και σωματικών προβλημάτων.

14. Ο ψυχοθεραπευτής αποκτά εξουσία στη ζωή του ασθενούς. Συχνά υπαινίσσεται ότι και μόνο η συνάντηση μαζί του θα οδηγήσει σε θεραπεία. Ο θεραπευτής γνωρίζει ό,τι έγινε στο παρελθόν του ασθενούς, ακόμα και αυτά που δεν θυμάται ο ασθενής! Γνωρίζει τι είναι καλύτερο για τον ασθενή, γι᾿ αυτό του λέει «να μην κάνει παιδιά» ή να «μην ξαναδεί την οικογένειά του».

15. Ο ασθενής αποκόπτεται από το οικογενειακό, φιλικό και επαγγελματικό περιβάλλον του και ενθαρρύνεται να σχετίζεται μόνο με το θεραπευτή ή τα άλλα μέλη της ομάδας. Κάποιες φορές υπάρχει και σεξουαλική εκμετάλλευση.

Στο σημείο αυτό είναι αναγκαία μία διευκρίνιση. Τα χαρακτηριστικά-κλειδιά που αναλύθηκαν αποτελούν επικίνδυνα δομικά στοιχεία κυρίως των εναλλακτικών ψυχοθεραπειών, τα οποία ωστόσο συναντώνται τα τελευταία χρόνια και στις συμβατικές ψυχοθεραπείες. Δηλαδή, ακόμα και σε επιστημονικές προσεγγίσεις των ψυχικών νοσημάτων, ακόμα και σε επίσημους επιστημονικούς φορείς έχουν εισχωρήσει φιλοσοφίες και μέθοδοι ψευδοθεραπείας και πλάνης. Ενδεικτικά να αναφερθεί ότι «στο σύστημα πεδίων της Αμερικανικής Ψυχολογικής Ένωσης (American Psychological Association – APA)... ταξινομείται η υπνοθεραπεία... και η παραψυχολογία»[32].

Θα εξετάσουμε τώρα κάποιες εναλλακτικές ψυχοθεραπείες που, μολονότι έρχονται σε αντίθεση με την τεκμηριωμένη ψυχιατρική, είναι ευρέως διαδεδομένες. Η κάθε μία από αυτές αποτελεί - θα λέγαμε - και έναν μύθο θεραπείας, περισσότερο ή λιγότερο αληθοφανή.

 

4. Η πνευματική ψυχοθεραπεία

«Η πνευματική ψυχοθεραπεία ξεκινά με την επανα-διάγνωση όλων των συμπτωμάτων από την άποψη των απεριόριστων δυνατοτήτων του ανθρώπου... και την ανεξάντλητη φύση του θεϊκού δυναμικού μας»[33]. Εδώ ανήκουν διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας που συνδέονται με μυστικιστική μύηση[34] ή χρησιμοποιούν διαλογισμό και άλλες ανατολικοθρησκευτικές πρακτικές για τη θεραπεία ήπιων αλλά και σοβαρών ψυχικών παθήσεων. Οι μέθοδοι αυτές είναι γνωστές ως «πνευματική ψυχολογία», «βουδιστική ψυχολογία», «πνευματική ψυχιατρική», «βουδιστική ψυχοθεραπεία». Οι ασκούντες αυτές τις μεθόδους ιδρύουν ενώσεις, όπως τη «Διεθνή Ένωση Πνευματικής Ψυχιατρικής»[35], η οποία «ιδρύθηκε το 1994 για να προωθήσει την ενσωμάτωση της πνευματικής διάστασης στην μοντέρνα ιατρική, ψυχολογία και ψυχιατρική». Τα μέλη της Ένωσης αυτής, που προέρχονται από πολλές χώρες, προσπαθούν να δημιουργήσουν μια νέα «ψυχο-πνευματική ιατρική»[36] προσανατολισμένη στο βουδισμό, τον ταοϊσμό και τον αποκρυφισμό.

Η διείσδυση του βουδισμού στην ψυχολογία υπήρξε καθοριστική στην ανάπτυξη της πνευματικής ψυχοθεραπείας. «Από ιστορική άποψη, μια μορφή-κλειδί στην εισαγωγή του βουδισμού στη δυτική ψυχολογία ήταν ο D.T. Suzuki, ένας Ιάπωνας δάσκαλος του Ζεν, ο οποίος συνεργάστηκε με τον Erich Fromm για να προβούν στην πρώτη μείζονα σύνθεση της ψυχανάλυσης και της βουδιστικής σκέψης»[37]. Καρπός της συνεργασίας αυτής υπήρξε το βιβλίο «Ζεν βουδισμός και ψυχανάλυση», την εισαγωγή του οποίου έγραψε ο Καρλ Γιουνγκ και στο οποίο ο Erich Fromm τόνιζε: «Υπάρχει ένα αδιαφιλονίκητα αυξανόμενο ενδιαφέρον για το Ζεν βουδισμό μεταξύ των ψυχαναλυτών...Η μελέτη του Ζεν Βουδισμού είχε ζωτική σπουδαιότητα για μένα και..., όπως πιστεύω, είναι σημαντική για όλους τους μελετητές της ψυχανάλυσης»[38]. «Ο Suzuki επηρέασε επίσης την Karen Horney και άλλους ψυχολόγους της μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εποχής»[39]. Πολλά βιβλία γράφτηκαν έκτοτε με θέμα τη βουδιστική ψυχολογία, το ζεν και την ψυχοθεραπεία.

Το 1961 ο φιλόσοφος και θρησκειολόγος Alan Watts έγραφε χαρακτηριστικά: «Αν κοιτάξουμε βαθιά σε τρόπους ζωής όπως το Βουδισμό και τον Ταοϊσμό, τη Βεδάντα και τη Γιόγκα, δεν βρίσκουμε ούτε φιλοσοφία ούτε θρησκεία... Βρίσκουμε κάτι που μοιάζει περισσότερο με την ψυχοθεραπεία»[40]. Το 1962 ιδρύθηκε στην Καλιφόρνια το κέντρο του Nεο-εποχίτικου κινήματος του Ανθρώπινου Δυναμικού, το Ινστιτούτο Esalen. Αυτός ήταν ο χώρος που πρωτο-ενώθηκαν οι μέθοδοι της ανθρωπιστικής ψυχολογίας με τις ανατολικές φιλοσοφίες και πρακτικές. Έτσι, αναπτύχθηκαν εκεί πολλές νέες, εναλλακτικές ψυχοθεραπείες, όπως το Ψυχόδραμα, η Πρωτογενής θεραπεία, η Βιοενεργειακή θεραπεία, η θεραπεία Gestalt[41] κ.ά. Στην ουσία, οι φιλοσοφίες και οι πρακτικές της Ανατολής άρχισαν να μετασχηματίζονται σε «συστήματα ψυχοθεραπείας»[42]. Και πολλοί δυτικοί κλινικοί ψυχολόγοι, θεωρητικοί και ερευνητές, ενσωμάτωσαν τις βουδιστικές πρακτικές ακόμα και σε συμβατικές ψυχοθεραπείες[43] - πρακτικές όπως ασκήσεις χαλάρωσης, αναπνοής, καθοδηγούμενης φαντασίας, οραματισμού, ανταλλαγής «ενέργειας», δημιουργία μαντάλα και ατέλειωτοι διαλογισμοί: διαλογισμός σύνδεσης με τον «Ανώτερο Εαυτό», διαλογισμός συγχώρεσης, διαλογισμός του «μητρικού τραύματος», διαλογισμός για να ξεπεράσει κανείς το μίσος, το θυμό, τη ζήλεια, τις φοβίες, την κατάθλιψη. «Σήμερα η βουδιστική επιρροή παρατηρείται στην εμπειρική έρευνα που έχει ως αντικείμενο τόσο την ψυχοσωματική ιατρική όσο και την ψυχοθεραπεία»[44]. Να αναφέρουμε κάποια παραδείγματα δημοφιλών μεθόδων. Η «Διαλεκτική συμπεριφορική θεραπεία»[45] που ενσωματώνει βουδιστικές ιδέες και τεχνικές, έμπνευση της εκπαιδευμένης στο Ζεν καθηγήτριας ψυχιατρικής Dr Marsha Linehan[46]. Η «Γνωσιακή θεραπεία Επίγνωσης»[47] μια άλλη μέθοδος που συνδυάζει στοιχεία γνωσιακής προσέγγισης με βουδιστικές πρακτικές διαλογισμού[48]. Η θεραπεία Morita του Γιαπωνέζου ψυχιάτρου Shoma Morita, μια μορφή ψυχοθεραπείας επηρεασμένη από το Ζεν[49]. Η θεραπεία Naikan, μια μέθοδος αυτο-στοχασμού που επινόησε ο Βουδιστής Yoshimoto Ishin και χρησιμοποιείται στη συμβουλευτική ψυχικής υγείας, τη θεραπεία εξαρτήσεων, την επανένταξη αποφυλακισμένων, σε σχολεία και επιχειρήσεις στην Ιαπωνία και πρόσφατα και στην Αυστρία και τη Γερμανία[50]. Η θεραπεία Hakomi μια μέθοδος που εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1970 και έχει ρίζες στο Βουδισμό και τον Ταοϊσμό[51].

Αλλά και η ινδουιστική φιλοσοφία έχει ασκήσει επίδραση κυρίως στην υπερπροσωπική ή διαπροσωπική (transpersonal) ψυχολογία[52]. Επίσης, στο χώρο της ψυχοθεραπείας έχουν ασκήσει επιρροή ο Δαλάι Λάμα[53] και ο γκουρού Aurobindo με απόψεις που προσπαθούν να συμφιλιώσουν το βουδισμό και την ανατολική φιλοσοφία με τη δυτική ψυχοθεραπεία[54].

 

5. Η θεραπεία μέσω αναδρομής

Μια άλλη μορφή ψυχοθεραπείας που γίνεται όλο και πιο δημοφιλής είναι η ψυχοθεραπεία μέσω αναδρομής σε περασμένες ή μελλοντικές ζωές. Η αναδρομή γίνεται μέσω ύπνωσης. Υπενθυμίζουμε εδώ την παρεμφερή θεραπεία μέσω ανάκλησης απωθημένων μνημών από την παιδική ηλικία του ασθενούς, μια επικίνδυνη - όπως είδαμε - θεραπεία που ανακαλεί ψευδείς μνήμες οι οποίες ουσιαστικά προκαλούνται από την ύπνωση που χρησιμοποιείται κατά τη διάρκεια αυτής της ψυχοθεραπείας. Η ύπνωση ακόμα και όταν ονομάζεται «κλινική» ή «θεραπευτική ύπνωση» είναι μια πολύ αμφιλεγόμενη τεχνική, για την οποία δεν υπάρχει κοινά αποδεκτή επιστημονική θεωρία. Ο καθηγητής ψυχιατρικής Thomas Szasz χαρακτήριζε την ύπνωση ως «τη θεραπεία μιας ψευδοεπιστήμης»[55], ο ψυχίατρος Fuller Torrey την εξίσωνε με τη μαγεία[56], άλλοι επιστήμονες τη θεωρούν επικίνδυνη[57]· και γενικά είναι χαρακτηριστική η έλλειψη επιστημονικής ομοφωνίας σχετικά με την υπνοθεραπεία. Κοινά παραδεκτές όμως είναι οι ρίζες και η ιστορική πορεία της ύπνωσης που βασίζονται στον αποκρυφισμό. Γιόγκι, σαμάνοι, μέντιουμ χρησιμοποιούν εδώ και χιλιάδες χρόνια την ύπνωση η οποία κατατάσσεται στις καταστάσεις αλλαγμένης συνειδητότητας (altered states of consciousness) με όλους τους κινδύνους που αυτές συνεπάγονται[58]. Η σύγχρονη πρακτική της ύπνωσης, η οποία χρησιμοποιείται σε διάφορες ψυχοθεραπείες σήμερα, έχει τις ρίζες της στο 18ο αιώνα στην αποκρυφιστική πρακτική του Γερμανού γιατρού και αστρολόγου Franz Anton Mesmer.

«Οι ψυχολόγοι-θεραπευτές που ασχολούνται με την ανάλυση και θεραπεία των παλινδρομήσεων σε προηγούμενες ζωές ισχυρίζονται ότι κάθε ψυχολογικό τραύμα είναι μια έμμεση υπενθύμιση ενός καρμικού μοτίβου που έχουμε να επεξεργαστούμε, για να ελευθερωθούμε και να εξελιχθούμε ψυχικά»[59]. Σύμφωνα με αυτή την ψυχοθεραπευτική μυθολογία, η θεραπεία θωρείται «σαν αποκατάσταση της ροής της σωματικής, συναισθηματικής και ευρύτερα ψυχικής ενέργειας [και] ο σκοπός της αναδρομής είναι να άρει κάποια συναισθηματικά μπλοκαρίσματα ή ψυχικές αγκυλώσεις... Και μόνο το γεγονός μιας αναδρομής [ισχυρίζονται] μπορεί να εξαφανίσει συμπτώματα, φοβίες και δυσλειτουργίες που δεν είχαν υποχωρήσει με καμιά άλλη ψυχοθεραπευτική τεχνική ή άλλου είδους θεραπευτική εφαρμογή. Η θεραπευτική αναδρομή, όχι μόνο μπορεί να επιτύχει τη θεραπεία εκεί που άλλες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις έχουν αποτύχει, αλλά θεραπεύει ολοκληρωτικά και απόλυτα»[60].

Πώς γίνεται η θεραπεία με τη μέθοδο της υπνωτικής αναδρομής; Μας εξηγεί ο Dr Bruce Goldberg, βιολόγος, οδοντίατρος και ψυχολόγος, εκπαιδευμένος στην κλινική ύπνωση από την επίσημη Αμερικανική Εταιρεία Κλινικής Ύπνωσης: «Σ᾿ αυτόν τον τύπο της θεραπείας, το παν είναι η διαδικασία. Τα γιατί δεν έχουν σημασία[61]... Αυτό που πετυχαίνω γενικά με τους ασθενείς μου είναι μια κάθαρση ενέργειας ή μια αύξηση του ρυθμού δόνησης των εγκεφαλικών κυμάτων άλφα (υποσυνείδητο)... Δυστυχώς, η μη ανεπτυγμένη ψυχή... λειτουργεί στο σημερινό σώμα μας με σχετικά χαμηλή συχνότητα δόνησης... Επειδή ο σκοπός του κάρμα -και κατά συνέπεια της διεργασίας της μετενσάρκωσης- είναι να εξαγνίσει την ψυχή, πρέπει να αυξήσει κατά κάποιον τρόπο αυτή τη συχνότητα... Η κάθαρση είναι η διαδικασία με την οποία ο υπνοθεραπευτής εισάγει το υποσυνείδητο του ασθενούς στο υπερσυνείδητο ή ανώτερο εγώ. Το υπερσυνείδητο επίπεδο του νου είναι τέλειο και έτσι, η προσπέλαση αυτού του επιπέδου ή η άντληση από αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια ανύψωση του ενεργειακού επιπέδου του υποσυνείδητου του ασθενούς. Η θεραπεία επιτυγχάνεται με την άντληση από το υπερσυνείδητο»[62]. Και συνεχίζει ο Dr Bruce Goldberg: «Το μοναδικό επίπεδο που με ενδιαφέρει σε μια συνεδρία υπνοθεραπείας είναι το ενεργειακό... δηλαδή η συχνότητα ρυθμού δόνησης του επιπέδου άλφα ή υποσυνειδήτου του ασθενούς... Μόλις αυξήσουμε τη συχνότητα δόνησης του ασθενούς σε ένα νέο όριο... αυτό το νέο επίπεδο ή ρυθμός εγκαθιδρύεται»[63]. Έτσι, σύμφωνα με αυτή τη μέθοδο, επέρχεται η θεραπεία των ψυχικών νοσημάτων μέσω αναδρομής σε μια προηγούμενη ζωή, ή μεταφοράς σε μεγαλύτερη ηλικία ή μεταφοράς σε μια μελλοντική ζωή. Με αυτές τις τεχνικές υποτίθεται ότι φτάνει κανείς στο υπερσυνείδητο, όπου το υποσυνείδητο συναντά απεριόριστο απόθεμα «ενέργειας» και θεραπεύεται με διάφορους τρόπους άντλησης «ενέργειας»: με «σάρωση» των προηγούμενων ζωών, με επαφή με αγαπημένους εκλιπόντες, δασκάλους, οδηγούς ή με τον Ανώτερο Εαυτό, με λήψη πνευματικής καθοδήγησης, με απομάκρυνση προσκολλημένων οντοτήτων και φαντασμάτων, με επαφή με τις ψυχές των παιδιών πριν γεννηθούν[64]. Κατ᾿ αυτόν τον «επιστημονικό» τρόπο θεραπεύονται ψυχολογικά και ψυχιατρικά προβλήματα και αλλάζουν οι ζωές των ανθρώπων! Συχνά εντοπίζονται αιτίες ψυχικών νόσων και σε μελλοντικές ζωές, τις οποίες μελλοντικές ζωές αλλάζει -και αυτές- η θεραπεία μέσω υπνωτικής αναδρομής[65]! Εδώ καταλαβαίνει κανείς πόσο πιθανό είναι να βλαφτεί ο άνθρωπος που αφήνει τέτοιο άνοιγμα σε δαιμονική επήρεια.

 

6. Η συμβολοθεραπεία

Η συμβολοθεραπεία αποτελεί έμπνευση της ψυχοθεραπεύτριας Ulli Springett και «βασίζεται στις αρχές του Βουδισμού»[66]. Η θεραπεία γίνεται μέσω «θεραπευτικών συμβόλων» που λαμβάνονται από την «Ανώτερη Συνειδητότητα» μέσω διαλογισμών και επικλήσεων. Με διαλογιστικές ασκήσεις αναπνοής και οραματισμού ο άνθρωπος χρησιμοποιεί καθημερινά τα σύμβολα που έλαβε, για να θεραπεύσει τις ψυχολογικές και σωματικές παθήσεις του και για τη θεραπεία άλλων.

 

7. Η θεραπεία μέσω προγόνων

Η θεραπεία μέσω προγόνων συνιστάται για «φοβίες, ψυχολογικές και συναισθηματικές διαταραχές και μερικές φορές και για οργανικές παθήσεις». Τα ψυχολογικά προβλήματα ορισμένων πελατών θεωρείται ότι έχουν «προγονική προέλευση» και για να ξεπεραστούν και να θεραπευτεί ο άνθρωπος που πάσχει, θα πρέπει να θεραπευτεί πρώτα ο πρόγονός του, δηλαδή ο νεκρός θείος, παππούς, προ-πάππους κ.λπ. Βασικά αξιώματα εδώ είναι το «οικογενειακό κάρμα» που περνά από γενιά σε γενιά και η «προγονική ενέργεια» που ρέει μέσα στο άτομο. Οι δοξασίες αυτές που συνδέονται κυρίως με δόγματα του ταοϊσμού, του κομφουκιανισμού, του σιντοϊσμού και του βουδισμού θέλουν τους προγόνους να επηρεάζουν τους ζωντανούς είτε ως ψυχές είτε ως «ενεργειακά πρότυπα». Οι προγονικές επιρροές θεωρούνται ως «δυνάμεις του πεπρωμένου που δημιουργήθηκαν από συγκεκριμένες πράξεις των προγόνων όσο βρίσκονταν στη ζωή»[67]. Η θεραπεία συνίσταται στην αποστολή «θεραπευτικής ενέργειας» στον πρόγονο και «στην κάθαρση και θεραπεία της μπλοκαρισμένης ενέργειας» μέσα στο οικογενειακό δέντρο[68]. Η συμβουλή προς εφαρμογή μάλιστα είναι ότι «σε μερικές συγκεκριμένες καταστάσεις, η πιο ισχυρή ενέργεια... είναι το “πνεύμα του Χριστού”»[69]. Οι άνθρωποι που επικαλούνται τα πνεύματα των προγόνων και λοιπά πνεύματα προσπαθούν μες την πλάνη τους να χειραγωγήσουν ακόμα και το Χριστό, δηλαδή αυτό που θεωρούν το πνεύμα του Χριστού, κάτι που αποτελεί βέβαια επικίνδυνη δαιμονική πρακτική. Ακολουθούνται αποκρυφιστικές «θεραπευτικές διαδικασίες» και σε κάποιες περιπτώσεις γίνεται χρήση συμβόλων -ακόμα και του συμβόλου του χριστιανικού σταυρού- κρυστάλλων, αίματος ή εκκρεμούς. Με το εκκρεμές επιλέγεται «ένα συγκεκριμένο ομοιοπαθητικό φάρμακο ή ένα ανθοΐαμα Μπαχ για έναν πρόγονο [το οποίο στη συνέχεια τοποθετείται] πάνω σε μια κάρτα»[70] στην οποία έχει γραφεί το όνομα του προγόνου.

 

8. Η συστημική αναπαράσταση

Πολύ διαδεδομένη πλέον και στην Ελλάδα είναι η συστημική αναπαράσταση, χαρακτηριστικό παράδειγμα αποκρυφισμού που έχει διεισδύσει και στο χώρο της ψυχολογίας. Η συστημική αναπαράσταση (εφεξής σ.α.) αποτελεί μέθοδο εφαρμογής της «Φαινομενολογικής Συστημικής Θεώρησης»[71], μιας προσέγγισης με «ολιστική οπτική» για τη ζωή και την ψυχική διαταραχή[72]. Η σ.α. θεμελιώθηκε τη δεκαετία του 1980 από τον Bert Hellinger ο οποίος και ονόμασε το έργο του «Βοήθεια Ζωής» (Lebenshilfe)[73]. Ο Bert Hellinger, πρώην Ρωμαιοκαθολικός ιερέας και ιεραπόστολος με οικουμενιστική εκπαίδευση, εγκατέλειψε το θρησκευτικό τάγμα για να ασχοληθεί με την ψυχανάλυση, την Πρωτογενή θεραπεία, τη θεραπεία Gestalt, την υπνοθεραπεία και το Νευρογλωσσικό Προγραμματισμό (NLP). Η σ.α. έχει ήδη διαδοθεί σε 25 χώρες όπου είναι «ιδιαίτερα δημοφιλής σε εσωτεριστικούς και Νεο-εποχίτικους κύκλους»[74]. Στην Ελλάδα εισήχθη πριν από μία δεκαετία και εφαρμόζεται από ψυχολόγους/ψυχοθεραπευτές, αλλά και από δασκάλους ρέικι, αγγελοθεραπευτές και λοιπούς εναλλακτικούς θεραπευτές. Η κύρια εκπροσώπηση της μεθόδου γίνεται από το «Ελληνικό Ινστιτούτο Συστημικής Αναπαράστασης Bert Hellinger» το οποίο διοργανώνει μεγάλο αριθμό από ομιλίες, σεμινάρια και εργαστήρια για γιατρούς, ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς και το ευρύ κοινό. Σεμινάρια της μεθόδου γίνονται σε αποκρυφιστικά φεστιβάλ, σε κέντρα διαλογισμού, αλλά και σε Πανεπιστήμια της χώρας μας και σε συνέδρια για «ψυχο-ειδικούς». Τα τελευταία χρόνια το «Ελληνικό Ινστιτούτο Συστημικής Αναπαράστασης Bert Hellinger» προσφέρει διετές και τριετές «Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα [που] απευθύνεται σε ψυχιάτρους, ιατρούς, ψυχολόγους, ψυχοθεραπευτές, κοινωνικούς λειτουργούς, εκπαιδευτικούς, συμβούλους»[75].

Τα βασικά δόγματα της ψυχοθεραπείας αυτής έχουν ως εξής. «Σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες δρα ένα Ασυνείδητο Σύστημα Τάξεων, βασισμένο σε προκαθορισμένες Νομοτέλειες. Η παραβίαση αυτών των Τάξεων οδηγεί στη Μεταβίβαση Ενεργειακών Εμπλοκών από γενιά σε γενιά... [Πρόκειται] για άλυτα προβλήματα από Προγόνους, που τα επωμιστήκαμε ασυνείδητα. Αυτά τα ξένα από εμάς κομμάτια μπορούν να οδηγήσουν σε ψυχικές διαταραχές και ασθένειες»[76]. «Σε κάθε σύστημα, ...όπως η οικογένεια, κάθε μέλος συνδέεται άρρηκτα με τους άλλους με μία ενεργή δύναμη, που τους διαπερνά όλους και τους υπερβαίνει»[77]. Κάθε μέλος της οικογένειας, ή του οποιουδήποτε συστήματος, είτε ζει είτε έχει πεθάνει, είναι «ενεργειακά παρόν» μέσα σε ένα «ενεργειακό» ή «πνευματικό πεδίο», το λεγόμενο «συστημικό πεδίο», στο οποίο «όλοι είναι συντονισμένοι με όλους»[78]. Το συστημικό αυτό πεδίο «μπορεί να περιγραφεί ως η διαγενεολογικά “αποτυπωμένη μνήμη” ενός συστήματος που περιλαμβάνει όλα τα μέλη του»[79]. Το πεδίο αυτό διέπεται από κάποιες «Αρχές» ή «Τάξεις», που αν παραβιαστούν επέρχεται ανισορροπία, η οποία ονομάζεται «εμπλοκή». Δηλαδή όταν οι δήθεν αρχές που διέπουν αυτό το υποθετικό πεδίο δεν τηρούνται -π.χ. όταν ένα μέλος του συστήματος της οικογένειας, ακόμα και κάποιος που έζησε γενιές πίσω, αποκλείστηκε ή απορρίφθηκε ή ξεχάστηκε- έχουμε «εμπλοκή» και κατόπιν «μεταβίβαση ενεργειακών εμπλοκών από γενιά σε γενιά», πράγμα που προκαλεί τις ψυχικές διαταραχές, τις παραβατικές συμπεριφορές κτλ. Κατ΄ αυτόν τον τρόπο οι ψυχικές νόσοι κ.λπ. θεωρείται ότι έχουν «συστημική αιτία»[80] και η θεραπεία επέρχεται μέσω παρέμβασης στη «συστημική μνήμη» «ενός πεδίου που γνωρίζει»[81] και στέλνει αποκαλυπτικά μηνύματα «της κοσμικής γνώσης που ενυπάρχει άδηλα εντός μας και μας συνδέει με Όλους και με Όλα»[82]. Η σ.α., ουσιαστικά μια «πνευματική αναπαράσταση»[83], έρχεται να αποκαλύψει αυτές τις «ενέργειες που είχαν μπει σε “λάθος” δρόμο»[84], να «ενεργοποιήσει το συστημικό πεδίο» και έτσι να φέρει τη «Λύση», δηλαδή την απεμπλοκή[85], που ταυτίζεται με τη θεραπεία.

«Αυτού του είδους η θεραπεία δεν είναι κάτι που ο ψυχοθεραπευτής “κάνει” στον πελάτη»[86]. Ο θεραπευτής καλείται να εμπιστευθεί τη διαδικασία και, μαζί με τον ασθενή- να αφεθεί σε αυτήν. Η διαδικασία είναι και πάλι το παν και, για να θεραπεύσει, ο συντονιστής της σ.α. «εμπιστεύεται μια ανώτερη δύναμη»[87] η οποία καθοδηγεί τα τεκταινόμενα. Ο συντονιστής της σ.α. λειτουργεί ουσιαστικά ως μεσάζων, δηλαδή ως μέντιουμ, που μεταφέρει τα «κοσμικά μηνύματα» στους συμμετέχοντες, χρησιμοποιώντας και κάποιους όρους ψυχολογίας. Η σ.α. έχει ως κέντρο ένα «βιωματικό δρώμενο», συνήθως με διαλογισμό ή αποκρυφιστικά τελετουργικά, όπου ο άνθρωπος «συνδέεται» και μεταφέρει «συστημικές πληροφορίες» που «αποκαλύπτονται» στο συντονιστή-θεραπευτή ο οποίος και τις ερμηνεύει αποκρυφιστικά. Τις περισσότερες φορές η σ.α. συντελείται σε ομάδες που αποτελούνται από: α) «τον ενδιαφερόμενο», ο οποίος έχει ένα πρόβλημα και θέτει «ένα αίτημα», β) «τους εκπροσώπους» που επιλέγονται τυχαία από την ομάδα για να αναπαραστήσουν ζωντανά ή πεθαμένα μέλη της οικογένειας του ενδιαφερομένου ή του όποιου συστήματος, ή για να αναπαραστήσουν μια αφηρημένη έννοια -π.χ. την κατάθλιψη, την ασθένεια, το θάνατο και γ) «τους θεατές που παρατηρούν ενεργά» ή διαλογίζονται και βοηθούν «με την ενέργειά τους» να επιλυθεί το πρόβλημα. «Ο ενδιαφερόμενος ενθαρρύνεται να “στήσει” με περίσκεψη και εστίαση τους επιλεγόμενους εκπροσώπους κεντρικών μελών του συστήματός του στο χώρο, σύμφωνα με την εσωτερική του εικόνα για τη θέση που έχουν μέσα στο σύστημα. Μόλις γίνει αυτό, ο ίδιος αποσύρεται σε θέση παρατηρητού και οι εκπρόσωποι καλούνται να αντιληφθούν τι αίσθηση τους προκαλεί η συγκεκριμένη θέση. Ζέστη ή ψύχος, μούδιασμα, κάποιος πόνος, μία κράμπα ή μια ξαφνική εμφάνιση κάποιου έντονου συναισθήματος, όπως π.χ. θυμός, στους εκπροσώπους οδηγεί τον συντονιστή σε ήπιες παρεμβάσεις μέχρις ότου όλοι να αισθάνονται καλά, οπότε προκύπτει και η τελική εικόνα της αναπαράστασης, συνήθως εικόνα Λύσης. Συχνά οι εκπρόσωποι καλούνται να εκφέρουν ορισμένες «φράσεις δύναμης» που υπαγορεύει ο συντονιστής και αποτελούν εξισορροπητικές, θεραπευτικές παρεμβάσεις. Στην αναπαράσταση απαιτείται μέθεξη, η ενεργή δηλαδή και ολόψυχη συμμετοχή όλης της ομάδας στο δρώμενο... Κάθε αναπαράσταση λειτουργεί σαν ένα μυητικό κάλεσμα[88] σε όλους τους παρισταμένους»[89].

Κατ᾿ αυτόν τον τρόπο «θεραπεύονται» όχι μόνον άτομα και οικογένειες, αλλά και ευρύτερες ομάδες, έθνη και επιχειρήσεις. Τη δεκαετία του ᾿90 αναπτύχθηκε η «Συστημική Οργανωτική Αναπαράσταση» για επίλυση προβλημάτων σε οργανισμούς και επιχειρήσεις. Με το όνομα «Συστημική Συμβουλευτική Επιχειρήσεων και Οργανισμών» ή απλά «Συμβουλευτική Επιχειρήσεων» διαφημίζεται «επιχειρησιακή καθοδήγηση» (coaching) σε καταστήματα και επιχειρήσεις – αυτή η καθοδήγηση είναι η συστημική αναπαράσταση. Το 2006 το «Τουρκικό Ινστιτούτο Bert Hellinger» σε συνεργασία με Ελληνίδα ψυχοθεραπεύτρια διοργάνωσε στην Κωνσταντινούπολη διημερίδα σ.α. με θέμα «Το Τραύμα στην ιστορία της Τουρκίας και της Ελλάδας». Το 2008 στο διεθνές Συνέδριο Συστημικής Αναπαράστασης στη Γερμανία, μεταξύ των διαφόρων ομιλιών και βιωματικών από ψυχολόγους, γκουρού, σαμάνους, παρουσιάστηκε και βιωματικό με τίτλο «Κατανοώντας τους Νεο-Ναζί»· διαβάζουμε από την περίληψή του: «με αναπαραστάσεις περιλαμβάνουμε τους αποκλεισμένους από το σύστημα αρχαίους προ-Χριστιανικούς θεούς και βρίσκουμε δυνατότητες επίλυσης των συγκρούσεων με τους Νεο-Ναζί»[90].

Η εξέλιξη της σ.α. στην Ελλάδα είναι οι «Ομάδες Αρχετύπων» και τα «Σεμινάρια Αρχετύπων», όπου η αρχαιοελληνική φιλοσοφία, το αρχαιοελληνικό θέατρο, η μυθολογία, η επική ποίηση συνδέονται με τη σ.α. Η σ.α. συνδέθηκε με την συστημική επανάγνωση των μύθων, των τραγωδιών και των επών και τα αρχέτυπα που υποδηλώνονται εκεί[91]. «Με αναπαραστάσεις και τελετουργικές βιωματικές ασκήσεις»[92] επιχειρείται η αυτοθεραπεία μέσω ενός «μυητικού οδοιπορικού αυτογνωσίας» με κέντρο τη «Φιλοσοφία ως Θεραπεία»[93]. Μάλιστα, σύμφωνα με τον Hellinger, «η συστημική αναπαράσταση παρέχει, ως φιλοσοφική κοσμοαντίληψη, υπηρεσία στο Θεό/Πνεύμα»[94]. Σε ποιο θεό και σε ποιο πνεύμα;

Οι συνέπειες της σ.α. είναι συχνά τραγικές και φτάνουν μέχρι την αυτοκτονία. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι το 1997 αυτοκτόνησε μια γυναίκα μετά από συμμετοχή σε σ.α. στη Λειψία. Επίσης, ψυχιατρική κλινική στη Νότια Γερμανία έπρεπε να νοσηλεύσει διάφορους ασθενείς που έγιναν ψυχωσικοί έπειτα από τη συμμετοχή τους στις αναπαραστάσεις του Hellinger. Και άλλες περιπτώσεις ασθενών παρουσιάστηκαν στη Γερμανία οι οποίοι χρειάστηκε να υποβληθούν σε θεραπεία για ιδεοληψία που προκλήθηκε κατά τη διάρκεια συμμετοχής τους σε συνεδρίες του Hellinger το 2004. Αλλά και στην Ολλανδία υπάρχει ψυχιατρική αναφορά για τέσσερις περιπτώσεις ασθενών που παρουσίασαν ψυχιατρικές διαταραχές μετά τη συμμετοχή τους σε εργαστήρια σ.α.[95]. Είναι γνωστό ότι οι αποκρυφιστές και τα θύματά τους συχνά καταλήγουν σε ψυχιατρικά ιδρύματα[96]. Σύμφωνα μάλιστα με σοβαρούς μελετητές, «παρατεταμένες δραστηριότητες με πνευματιστικές δυνάμεις οδηγούν σε συμπτώματα σχιζοφρένειας, γνωστά ως πνευματιστική ή μεντιουμιστική ψύχωση»[97].

 

9. Η θεραπεία μέσω αγκαλιάσματος (Holding Therapy)

Η θεραπεία μέσω αγκαλιάσματος (Holding Therapy) δημιουργήθηκε από την Jirina Prekop η οποία πήρε στοιχεία από την ομώνυμη μέθοδο της Martha Welch -μια αναπόδεικτης αποτελεσματικότητας μέθοδο για αυτιστικά παιδιά- και τα συνδύασε με τη σ.α. του Hellinger[98]. Το κράμα που προέκυψε είναι μια «θεραπεία» που βασίζεται «σε μια μορφή πνευματικότητας»[99] και «σε μια συμπαντική πηγή υπέρτατης δύναμης» που μεταμορφώνει τα αρνητικά συναισθήματα σε αγάπη, με την προϋπόθεση «οι πελάτες να βάζουν θετική ενέργεια στη διαδικασία»[100]. Η μέθοδος εφαρμόζεται συχνά σε γονείς και παιδιά, σε γονείς και ενήλικα παιδιά και σε ζευγάρια «που βιώνουν κρίση». Η θεραπεία γίνεται παρουσία και των δύο προσώπων. Να τονιστεί ότι «σε περιπτώσεις απουσίας ενός εκ των δύο προσώπων μεταξύ των οποίων υπάρχουν μπλοκαρισμένα συναισθήματα ή άλυτα θέματα από το παρελθόν (διαζευγμένα ζευγάρια, υπερήλικοι γονείς με ασθένεια, θάνατος του συζύγου ή του γονέα) η θεραπεία γίνεται με τη βοήθεια θεραπευτικού οραματισμού στην αγκαλιά ενός καλού φίλου ή συντρόφου»[101]. Δηλώνεται ότι η μέθοδος δεν πρέπει να εφαρμόζεται σε ανθρώπους «με χρόνια αμφιθυμία, σε ψυχωσικούς και άτομα με μεταιχμιακή διαταραχή»[102]. Συνιστάται «σε εφημερίους, νοσοκόμες, γιατρούς και ψυχοθεραπευτές»[103].

 

10. Η θεραπεία μέσω ονείρων

Είναι γνωστό ότι τα όνειρα χρησιμοποιούνται σε διάφορες συμβατικές ψυχοθεραπείες, οι οποίες ασχολούνται με τη «διερεύνηση, ανάλυση, μετάφραση και επεξεργασία των ονείρων». Η ερμηνεία των ονείρων βασίζεται στις διάφορες θεωρίες και υποθέσεις του εκάστοτε ψυχοθεραπευτή. Επιπλέον, σε διάφορες εναλλακτικές ψυχοθεραπείες χρησιμοποιείται η Νεο-εποχίτικη προσέγγιση των ονείρων, «η εργασία με τα όνειρα» (“dreamwork”) που αποτελεί μέρος της ψυχοθεραπείας ή συνιστά ξεχωριστή μέθοδο, τη μέθοδο της «ονειρικής θεραπείας». «Η Νεο-εποχίτικη εργασία με τα όνειρα... ενσωματώνει διάφορα στοιχεία από αρχαίες παγανιστικές (σαμανιστικές) μεθόδους ονείρων, από σύγχρονες πνευματιστικές αποκαλύψεις (π.χ. Edgar Cayce, “Seth”), Γιουνγκιανές τεχνικές και υπερπροσωπικές[104] («Ανατολικές») και ανορθόδοξες ψυχολογίες»[105]. Η κοινή πεποίθηση όλων των μορφών «εργασίας με τα όνειρα» είναι ότι τα όνειρα περιέχουν «έναν πλούτο κρυμμένης γνώσης, σοφίας και δύναμης»[106]. «Η Πηγή του ονείρου δείχνει στον ονειρευόμενο ποιες αρχετυπικές ενέργειες είναι περισσότερο δραστήριες μέσα του... ώστε να γίνουν συνειδητές και να ασχοληθεί μαζί τους»[107]. Επισημαίνεται εδώ ότι όταν ακούμε για «ενέργειες» πρέπει να είμαστε υποψιασμένοι· και ως Χριστιανοί, τηρώντας τις εντολές της Αγίας Γραφής, αποφεύγουμε την ενασχόληση με τα όνειρα. Η Γραφή μας λέει να προσέχουμε για να μην απατώμαστε από τα όνειρα, διότι δεν γνωρίζουμε πότε αυτά έχουν δαιμονική προέλευση. Ο Χριστιανός μέσα από τη Γραφή και τα φωτισμένα λόγια των αγίων καλείται να μην δίνει την προσοχή του στα όνειρα, αλλά αντίθετα να τα περιφρονεί. Δηλαδή, αυτό που για κάποιες ψυχοθεραπείες θεωρείται εργαλείο διάγνωσης και θεραπείας -το όνειρο- για το Χριστιανό αποτελεί γνωστό εργαλείο των δαιμονικών δυνάμεων.

Η «εργασία με τα όνειρα» ωθεί σε πνευματική σύγχυση και αποτελεί άνοιγμα στο απόκρυφο. Για παράδειγμα, η Γιουνγκιανή ανάλυση ονείρων. Σύμφωνα με σοβαρούς μελετητές, «όταν ο Γιουνγκ ψυχολογοποιεί και ομαλοποιεί απόκρυφες φιλοσοφίες και εσωτερικεύει πνευματιστικά φαινόμενα, πώς μπορούν οι θεραπευτές που εμπιστεύονται τις θεωρίες του να ξεχωρίσουν τις φυσιολογικές λειτουργίες της ανθρώπινης συνείδησης από την πνευματική εξαπάτηση, όπου τα [πονηρά] πνεύματα σκόπιμα αναζητούν να αποκρύψουν τις δραστηριότητές τους κάτω από ψυχολογικές έννοιες; Πώς μπορεί ο θεραπευτής που υποστηρίζει ζωντανές εσωτερικές συζητήσεις με τα υποτιθέμενα “αρχέτυπα” ή τις “εικόνες από τα όνειρα”, να γνωρίζει ότι ο ασθενής του δεν συνδιαλέγεται πραγματικά με ένα πνεύμα-οδηγό που χρησιμοποιεί την ιδέα των αρχετύπων ή των εικόνων στα όνειρα για να μπει στη ζωή του ανθρώπου;»[108] Αλλά και στο σαμανισμό τα πνεύματα καθοδηγούν το μάγο-σαμάνο πάλι μέσα από τα όνειρα.

Η αρχαιοελληνική πρακτική της ονειρικής θεραπείας με τη μέθοδο της εγκοίμησης στα Ασκληπιεία, στενά συνδεδεμένη με θεούς και πνεύματα, αναβιώνει στις μέρες μας. Κάποιοι ψυχοθεραπευτές σήμερα ασκούν ψυχοθεραπεία «με τη μέθοδο του Ασκληπιού» και πηγαίνουν με τους ασθενείς τους «θεραπευτικά ταξίδια» στα Ασκληπιεία[109]. Εκεί διαλογίζονται, μερικές φορές παρακολουθούν και θεατρικές παραστάσεις[110], προσεύχονται στους αρχαιοελληνικούς «θεούς» και κυρίως στον Ασκληπιό[111], ο οποίος πιστεύουν ότι «είναι ένα αρχέτυπο, ένας ζων θεός, ένα ζωτικό σύνολο ενεργειών και εικόνων»[112]. Στη συνέχεια προετοιμάζονται για την εγκοίμηση: φτιάχνουν βωμούς και τυλίγονται τελετουργικά με σεντόνια και κουβέρτες[113]. Έπειτα έρχονται τα όνειρα ή οράματα, προϊόντα καθαρά δαιμονικής επίδρασης· βλέπουν διάφορα μπερδεμένα όνειρα που τα ονομάζουν «θεραπευτικά όνειρα», κάποιοι λένε ότι συναντούν και τον Ασκληπιό. «Ο Ασκληπιός εμφανίσθηκε [λέει, στο όνειρό μου] με τη μορφή ενός γενειοφόρου, ηλικιωμένου και σοφού άνδρα»[114]. «Η Ζωή γεύτηκε τη ζωντανή παρουσία του θεού της ιατρικής. Ένιωσε σαν να είχε λάβει τη θεία κοινωνία»[115]. Κατόπιν, η δουλειά του ψυχοθεραπευτή επικεντρώνεται στην ερμηνεία αυτών των ονείρων ή οραμάτων που υποτίθεται ότι «θα θεραπεύσουν ή θα μας διδάξουν πώς να θεραπευτούμε»[116]. Τα τελευταία χρόνια γίνονται γύρω μας διάφορα «εργαστήρια ονείρων», «σεμινάρια ονειρικής θεραπείας και εργασίας με τα όνειρα», «ονειρικής γιόγκα», «σεμινάρια για τα όνειρα ως πύλες αυτογνωσίας και αυτοπραγμάτωσης», όλα από ψυχολόγους-ψυχοθεραπευτές. Η ονειρική θεραπεία παρουσιάζεται σε περιοδικά αστρολογίας αλλά και σε συνέδρια ψυχολογίας και ψυχιατρικής στην Ελλάδα[117].

 

11. Η θεραπεία μέσω Διεργασίας (Process Work)

Η μέθοδος αυτή αποτελεί παρακλάδι της Γιουγκιανής ψυχολογίας, αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1970 από τον Γιουγκιανό αναλυτή Arnold Mindell και βασίζεται στον Ταοϊσμό, το σαμανισμό και το Βουδισμό ζεν[118]. Περιλαμβάνει οραματισμούς, διαλογισμούς, «εργασία με τα όνειρα» και χρήση της μαντικής μεθόδου του I-Ching[119]. Κεντρικές έννοιες εδώ είναι η «διεργασία» και το «ονειρόσωμα». Ο Mindell διευκρινίζει ότι η διεργασία είναι αυτό «που οι Κινέζοι αποκαλούν Τάο»[120]. Στόχος του ψυχοθεραπευτή αυτής της μεθόδου είναι να ανακαλύψει τη «διεργασία» του κάθε ασθενούς –που μπορεί να είναι για παράδειγμα ο θυμός, η ασθένεια, ακόμα και ο θάνατος- και στη συνέχεια να κατευθύνει τον ασθενή να ακολουθήσει την όποια «διεργασία» του. Αναφέρει χαρακτηριστικά ο Mindell για κάποιον καταθλιπτικό ασθενή του: «Η διεργασία του σώματός του μου έλεγε ότι ήθελε να πεθάνει και έπρεπε να πεθάνει. Κάλεσα τον ψυχίατρό του και του ανακοίνωσα ότι ήμουν πεπεισμένος ότι η διεργασία αυτού του ανθρώπου ήταν να πεθάνει. “Δεν θέλω να πεθάνει”, είπα, “αλλά πιστεύω ότι θα πρέπει να του επιτρέψουμε να κάνει αυτό που του χρειάζεται και που, στην περίπτωση αυτή, είναι να πεθάνει”. Του εξιστόρησα το όνειρο του αρρώστου»[121]. Ο άνθρωπος τελικά αφέθηκε να πάει σπίτι του και λίγο αργότερα αυτοκτόνησε. Το ονειρόσωμα, εξηγεί ο Mindell, είναι «το πνεύμα του σώματός σας, ...είναι ένας σηματωρός πολλαπλών καναλιών που αναζητά την προσοχή σας μέσα από τα όνειρά σας, τα σωματικά προβλήματα και τα προβλήματα σχέσεων... Το ονειρόσωμά μας είναι και το σώμα του κόσμου»[122]. «Το ονειρόσωμά σας είστε εσείς, αλλά είναι και το σύμπαν»[123]. «Αυτή η θεωρία του παγκόσμιου ονειροσώματος... αντικατοπτρίζεται στη γιουγκιανή ανακάλυψη του συλλογικού ασυνείδητου και στην ανατολική έννοια του ΄Ατμαν»[124]. Και συνεχίζει ο Mindell: «Την εκπαίδευση που χρειάζεται για να ζήσεις το ονειρόσωμά σου μπορείς να τη βρεις σε μαθήματα σαμανισμού»[125]. Και την εκπαίδευση στη μέθοδο αυτή μπορείς να τη βρεις και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, σε μαθήματα του Τομέα Ψυχολογίας[126].

 

Επίλογος

Το πού οδηγούν όλα αυτά γίνεται ξεκάθαρο και από τα λόγια του Dr David Elkins, καθηγητή ψυχολογίας και προέδρου της Αμερικανικής Εταιρείας Ψυχολογίας. Η ψυχολογία, συνοψίζει ο καθηγητής, αποτελεί έναν από τους «οκτώ εναλλακτικούς δρόμους προς το ιερό»[127], έναν δρόμο «για μια καινούργια, μη-θρησκευτική πνευματικότητα»[128]. Οι ψυχοθεραπείες, εναλλακτικές ή συμβατικές, αποτελούν ούτως ή άλλως την εναλλακτική ενασχόληση με την ψυχή[129], ενασχόληση που φανερώνει οντολογικά κενά, οδηγεί στην αυταρέσκεια και μερικές φορές κλείνει και το δρόμο για τη μετάνοια.

 


 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1]. http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/o/ottorank195619.html

[2]. Dr Bernard Brusset, Οι Ψυχοθεραπείες, Το Βήμα, 2007, σελ. 66.

[3]. Ο βιταλισμός αποτελεί δοξασία του αποκρυφισμού και πρεσβεύει ότι οι ζωντανοί οργανισμοί κατέχουν μια μη-φυσική εσωτερική δύναμη ή ενέργεια, που τους χαρίζει την ιδιότητα της ζωής. Το μεταφυσικό δόγμα του βιταλισμού έρχεται σε αντίθεση με τα δόγματα του Χριστιανισμού.

[4]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, Jossey-Bass Publishers, 1996, σελ. 8.

[5]. Dr Bernard Brusset, Οι Ψυχοθεραπείες, ένθ. ανωτέρω, σελ. 126-128.

[6]. Dr Bernard Brusset, Οι Ψυχοθεραπείες, ένθ. ανωτ., σελ. 126.

[7]. Dr Bernard Brusset, Οι Ψυχοθεραπείες, ένθ. ανωτ., σελ. 127.

[8]. Dr Bernard Brusset, Οι Ψυχοθεραπείες, ένθ. ανωτ., σελ. 127-128.

[9]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 9.

[10]. Κατά τους Ινδουιστές «άβαταρ» είναι η ενσάρκωση κάποιας θεότητας. Στο πλαίσιο των Νεο-εποχίτικων σεμιναρίων αυτοβοήθειας, «άβαταρ» είναι ο «υπεράνθρωπος» που δήθεν μπορεί να πετύχει τα πάντα και να αποκτήσει τη «φώτιση».

[11]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 198.

[12]. Dr Bernard Brusset, Οι Ψυχοθεραπείες, ένθ. ανωτ., σελ. 138.

[13]. Marybeth F. Ayella, Insane Therapy – Portrait of a Psychotherapy Cult, Temple University Press 1998, σελ. 170-171 & “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 133-165 κ.ά.

[14]. Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 142.

[15]. Marybeth F. Ayella, Insane Therapy, ένθ. ανωτ., σελ. 169.

[16]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 200.

[17]. Marybeth F. Ayella, Insane Therapy, ένθ. ανωτ., σελ. 172.

[18]. Marybeth F. Ayella, Insane Therapy, ένθ. ανωτ., σελ. 173.

[19]. Carl Jung, Εισαγωγή στην ψυχολογία του Γιουνγκ, Ιάμβλιχος, 1994, σελ. 103.

[20]. Torrey, E. Fuller, M.D. 1986. Witchdoctors and Psychiatrists: The Common Roots of Psychotherapy and Its Future. Rev.ed. of The Mind Game. Northvale, N.J: Jason Aronson, σελ. 11.

[21]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 202.

[22]. Ένθ. ανωτ.

[23]. R.T. Carroll, The Skeptic᾿s Dictionary, Wiley, 2003, σελ. 316-320.

[24]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 202.

[25]. R.T. Carroll, The Skeptic᾿s Dictionary, ένθ. ανωτ., σελ. 319.

[26]. R.T. Carroll, The Skeptic᾿s Dictionary, ένθ. ανωτ., σελ. 320.

[27]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 210.

[28]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 212.

[29]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 17.

[30]. Dr Margaret Thaler Singer & Janja Lalich, “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ., σελ. 213.

[31]. Πολλά σχετικά στοιχεία στα : Insane Therapy & “Crazy” Therapies, ένθ. ανωτ.

[32]. Dr Bruce Goldberg, Η θεραπεία της ψυχής, Αλκυών, 2000, σελ. 57.

[33]. www.spiritualpsychotherapy.net/id10html.

[34]. Dr Bernard Brusset, Οι Ψυχοθεραπείες, ένθ. ανωτ., σελ. 100-101.

[35]. International Association of Spiritual Psychiatry.

[36]. www.essence-euro.org/iasp.

[37]. Harvard Review of Psychiatry, Greek Edition, εκδόσεις Πιτσιλίδη, Volume 12, No 2, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2004, σελ. 49.

[38]. D.T. Suzuki, Erich Fromm, Richard De Martino, Ζεν Βουδισμός και ψυχανάλυση, Μπουκουμάνη, 1979, σελ. 105.

[39]. Harvard Review of Psychiatry, ένθ. ανωτ., Volume 12, No 2, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2004, σελ. 49.

[40]. http://en.wikipedia.org/wiki/Buddhism_and_psychology.

[41]. Ζάννα Αρχοντάκη – Δάφνη Φιλίππου, 205 βιωματικές ασκήσεις για εμψύχωση ομάδων, Καστανιώτης 2003, σελ. 22.

[42]. ΄Αβατον, τεύχος 63, Αύγουστος 2006, σελ. 71.

[43]. http://en.wikipedia.org/wiki/Buddhism_and_psychology.

[44]. Harvard Review of Psychiatry, ένθ. ανωτ., Volume 12, No 2, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2004, σελ. 49.

[45]. Dialectical Behavioural Therapy (DBT).

[46]. Harvard Review of Psychiatry, ένθ. ανωτ., Volume 12, No 2, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2004, σελ. 49.

[47]. Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT).

[48]. Η ψυχοθεραπεία MBCT αναπτύχθηκε από τους Zindel Segal, Mark Williams και John Teasdale, με βάση το πρόγραμμα «Mindfulness-Based Stress Reduction» του Jon Kabat-Zinn.

[49]. www.artoflow.com/archives/15.

[50]. www.todoinstitute.org/naikan.html.

[51]. www.hakomiinstitute.com/About/intro.html.

[52]. Harvard Review of Psychiatry, ένθ. ανωτ., Volume 12, No 2, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2004, σελ. 49.

[53]. Πρόσφατο παράδειγμα η έκδοση του βιβλίου του ψυχολόγου Daniel Goleman : Καταστροφικά συναισθήματα. Ένας επιστημονικός διάλογος με το Δαλάι Λάμα.

[54]. Harvard Review of Psychiatry, ένθ. ανωτ., Volume 12, No 2, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2004, σελ. 53.

[55]. http://www.psychoheresy-aware.org/hypnos93.html.

[56]. Dr John Ankerberg, & Dr John Weldon, Encyclopedia of New Age Beliefs, Harvest House Publishers,1996, σελ. 314.

[57]. Δεν πρέπει να εφαρμόζεται σε ορισμένες κατηγορίες ασθενών. Κάποιοι νευροεπίστημονες θεωρούν ότι βλάπτει το μετωπιαίο λοβό και προκαλεί κατάθλιψη.

[58]. Όπως υποβολιμότητα, διάσπαση προσωπικότητας, άνοιγμα σε πιθανές δαιμονικές επιρροές.

[59]. ΄Αβατον, Φεβρουάριος 2008, σελ. 83.

[60]. Yoga World, Ιούνιος-Ιούλιος 2005, σελ. 67.

[61]. Dr Bruce Goldberg, Η θεραπεία της ψυχής, ένθ. ανωτ., σελ. 55.

[62]. Dr Bruce Goldberg, Η θεραπεία της ψυχής, ένθ. ανωτ., σελ. 52.

[63]. Dr Bruce Goldberg, Η θεραπεία της ψυχής, ένθ. ανωτ., σελ. 54.

[64]. Dr Bruce Goldberg, Η θεραπεία της ψυχής, ένθ. ανωτ., σελ. 56

[65]. Dr Bruce Goldberg, Η θεραπεία της ψυχής, ένθ. ανωτ., σελ. 176-183.

[66]. Ulli Springett, Συμβολοθεραπεία, Κυβέλη, 2003, σελ. 14.

[67]. David Furlong, Προγονική θεραπεία, Αλκυών, 2005, σελ. 39.

[68]. David Furlong, Ο θεραπευτής είναι μέσα σου, Αλκυών, 2001, σελ.251.

[69]. David Furlong, Ο θεραπευτής είναι μέσα σου, ένθ. ανωτ., σελ. 251.

[70]. David Furlong, Προγονική θεραπεία, ένθ. ανωτ., σελ. 165.

[71]. Ενημερωτικό τεύχος 2007-2008 του Ελληνικού Ινστιτούτου Συστημικής Αναπαράστασης Bert Hellinger, σελ. 5.

[72]. Η συστημική θεωρία έχει δεχθεί κριτική από επιστήμονες σχετικά με το αξίωμά της ότι «όλα σχετίζονται με όλα».

[73]. Bert Hellinger, Ευτυχία που διαρκεί, Ελληνικό Ινστιτούτο Συστημικής Αναπαράστασης (Ε.Ι.Σ.Α), 2007, σελ. 71.

[74]. http://www.xs4all.nl/~afa/alert/engels/hellinger_e.html

[75]. http://www.anaparastasi.gr/education.asp

[76]. Από σχετικό διαφημιστικό φυλλάδιο.

[77]. Holistic Life, Μάρτιος-Απρίλιος 2005, σελ. 10.

[78]. Bert Hellinger, Ευτυχία που διαρκεί, ένθ. ανωτ., σελ. 68.

[79]. Εναλλακτική Δίοδος, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2008, σελ. 31.

[80]. Bert Hellinger, Η κρυφή συμμετρία της Αγάπης, εκδ. Medicum, 2002, σελ. 324.

[81]. Holistic Life, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2005, σελ. 4.

[82]. Εναλλακτική Δίοδος, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2008, σελ. 31.

[83]. Bert Hellinger, Ευτυχία που διαρκεί, ένθ. ανωτ., σελ. 107.

[84]. Yoga World, Δεκέμβριος 2008, σελ. 78.

[85]. Συλλογικό έργο του Εργαστηρίου Διερεύνησης Ανθρωπίνων Σχέσεων, Σώμα υγιές σε νου υγιή, Ελληνικά Γράμματα 2005, σελ. 220.

[86]. Bert Hellinger, Η κρυφή συμμετρία της Αγάπης, ένθ. ανωτ., σελ. 329.

[87]. http://www.hellinger.com/international/english/hellinger_lectures_articles/2001_taipei_familiy_constellations.html

[88]. Οι υπογραμμίσεις δικές μας.

[89]. Holistic Life, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2005, σελ. 4.

[90]. http://www.congress08.iam-youare.org/downloads/Congress_Program_2008.pdf

[91]. Δημήτρης Σταυρόπουλος, Η Επιστροφή – Αρχέτυπα και Αναπαράσταση, Ελληνικό Ινστιτούτο Συστημικής Αναπαράστασης (Ε.Ι.Σ.Α), 2007, σελ. 77.

[92]. Από σχετικό διαφημιστικό φυλλάδιο.

[93]. http://www.anaparastasi.gr/sch10.asp

[94]. Δημήτρης Σταυρόπουλος, Η Επιστροφή – Αρχέτυπα και Αναπαράσταση, ένθ. ανωτ., σελ. 75-76.

[95]. http://www.xs4all.nl/~afa/alert/engels/hellinger_e.html

[96]. www.johnankerberg.org/Articles/new-age/NA0705W2.htm

[97]. www.ankerberg.com/Articles/new-age/NA0605W2.htm

[98]. Dr Jirina Prekop, Η Ευφυία της Καρδιάς, Θυμάρι, 2005, σελ. 11.

[99]. http://www.prekop-festhalten.de/en/publications/articles/holding-therapy.html

[100]. http://www.prekop-festhalten.de/en/publications/articles/excerpt.html

[101]. Εναλλακτική Δίοδος, Ιανουάριος-Μάρτιος 2008, σελ. 28.

[102]. http://www.prekop-festhalten.de/en/publications/articles/holding-therapy.html

[103]. http://www.prekop-festhalten.de/en/prekop.html

[104]. transpersonal.

[105]. Dr John Ankerberg, & Dr John Weldon, Encyclopedia of New Age Beliefs, ένθ. ανωτ., σελ. 195.

[106]. Ένθ. ανωτ.

[107]. Stephon Kaplan-Williams, The Elements of Dreamwork, Rockport, 1991 στο : Jack Raso “Alternative” Healthcare – A Comprehensive Guide, Prometheus Books, 1994, σελ. 184.

[108]. Dr John Ankerberg, & Dr John Weldon, Encyclopedia of New Age Beliefs, ένθ. ανωτ., σελ. 201.

[109]. Συμβουλευτική (Π. Ασημάκης), Φεβρουάριος-Απρίλιος 2005, σελ. 40-42.

[110]. Dr Edward Tick, Η θεραπεία της ψυχής μέσα από όνειρα, σελ. 329.

[111]. Dr Edward Tick, Η θεραπεία της ψυχής μέσα από όνειρα, ένθ. ανωτ., σελ. 252-255.

[112]. ένθ. ανωτ., σελ. 243.

[113]. ένθ. ανωτ., σελ. 256, 284.

[114]. ένθ. ανωτ., σελ. 338.

[115]. ένθ. ανωτ., σελ. 288.

[116]. ένθ. ανωτ., σελ. 329.

[117]. http://www.epsep.org.gr/apFiles/Conferences/pdf/12osunedrio/ProgrBook.pdf

[118]. http://www.processwork.org/about.htm.

[119]. Arnold Mindell, Συνομιλώντας με το σώμα που ονειρεύεται, Εργαστήριο Διερεύνησης Ανθρωπίνων Σχέσεων, Ελληνικά Γράμματα, 1997, σελ. 44.

[120]. ένθ. ανωτ., σελ. 45.

[121]. ένθ. ανωτ., σελ. 42.

[122]. ένθ. ανωτ., σελ. 107.

[123]. ένθ. ανωτ., σελ. 99.

[124]. ένθ. ανωτ., σελ. 105.

[125]. Arnold Mindell, The Shaman᾿s Body, Harper Collins, 1993, σελ. 23.

[126]. http://clin.psych.uoa.gr/index.php?module=htmlpages&func=display&pid=89

[127]. Dr David N. Elkins, Πέρα από τη θρησκεία, Κυβέλη, 2005, σελ. 12.

[128]. Dr David N. Elkins, Πέρα από τη θρησκεία, ένθ. ανωτ., σελ. 18.

[129]. Dr David N. Elkins, Πέρα από τη θρησκεία, ένθ. ανωτ., σελ. 15.

 


 

Α´ ΜΕΡΟΣ

 


 

Εκτύπωση Σελίδας Μείωση Γραμματοσειράς Αύξηση Γραμματοσειράς
Ἐπιστροφή στήν ἀρχή τῆς σελίδας